سه شنبه, ۳۰ آبان ۱۳۹۶
»   یادداشت  »   خشکی، خطري جدی براي تولیدات کشاورزی
641 views
۳ شهریور ۱۳۹۵ , ساعت ۱۴:۳۲

خشکی، خطری جدی برای تولیدات کشاورزی

خشکسالی 

طبق پیش بینی های انجام شده تا سال ۲۱۰۰ میلادی جمعیت جهان به بیش از یازده میلیارد نفر می رسد. به منظور تغذیه مناسب این جمعیت، کشاورزی جهان باید تولید غذایش را به سرعت افزایش دهد و بازدهی مزارع را در هر سال ۱٫۸% افزایش دهد. از طرف دیگر منابع طبیعی که پایه و اساس تولیدات کشاورزی را شکل می دهند، به شدت در حال تخریب و کاهش هستند. این تخریب همراه با اثرات منفی تغییر اقلیم بر تولید گیاهان زراعی یکی از چالش های پیش روی بشر طی صد سال آینده است.

میزان دی اکسید کربن، دما و بارندگی به شکل قابل توجهی عملکرد گیاهان زراعی را تحت تاثیر قرار می دهد و تغییر اقلیم تمامی این عوامل را تحت تاثیر قرار می دهد. تخمین زده شده است که غلظت CO۲ موجود در هوا از ۳۶۸ میکرومول بر مول در سال ۲۰۰۰ به ۹۷۰-۵۴۰ میکرومول بر مول در سال ۲۱۰۰ برسد. همچنین دمای هوا به طور قابل ملاحظه ای افزایش خواهد یافت. اگرچه تغییر اقلیم موجب گرم شدن جهانی زمین می شود، اما کشورهای در حال توسعه در برابر این تغییرات آسیب پذیرتر می باشند (در قیاس با کشورهای توسعه یافته). به طور کلی افزایش بیش از حد دما تاثیر منفی بر تولیدات کشاورزی جهان دارد. این تغییرات تاثیر پیچیده ای بر گیاهان زراعی خواهد داشت و بدون شک در چنین شرایطی بهبود تحمل گیاهان به تنش های غیر زیستی ناشی از تغییر اقلیم یکی از مهم ترین اهداف است.

امروزه به واسطه اثرات منفی تغییر اقلیم و افزایش دمای جهانی، عملکرد بخش کشاورزی رو به کاهش است و تخمین زده شده است که در صورتی که تغییرات آب و هوایی مدیریت نشود عملکرد این بخش تا سال ۲۰۲۵ تا ۳۰% کاهش می یابد. در چنین شرایطی امنیت غذایی جمعیت روز افزون جهان دچار مخاطرات فراوانی می شود. توسعه واریته های جدید گیاهی با نیاز آبی پایین، کارایی مصرف آب بهتر و تولید واریته های متحمل به خشکی و گرما می تواند به افزایش تولید غذا در چنین شرایطی کمک کند.

تنش های غیر زیستی از مهم ترین عوامل خسارت زا در دنیا می باشند که باعث کاهش میانگین عملکرد در گیاهان زراعی می گردند. از میان تنش های غیر زنده، خشکی از پیچیده ترین و خسارت زا ترین عوامل در دنیا به حساب می آید. در نقاط خاصی از کره زمین، از جمله ایران به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و شرایط آب و هوایی، عوامل تنش­زا مثل خشکی تاثیر منفی بیشتری دارند و مشکلات ناشی از کمبود آب شدیدتر است. ایران از لحاظ منابع آبی محدودیت دارد به نحوی که با متوسط بارندگی حدود ۲۵۰ میلی متر، یک سوم متوسط بارندگی جهان را دارد. این در حالی است که کشور دارای ۱٫۲ درصد خشکی های جهان می باشد. لازم به ذکر است که بخش کشاورزی با توجه به نیاز و مصرف بالای آب، تاثیرات و مخاطرات بیشتری را متحمل خواهد شد.

آب مهمترین ماده موجود در کره زمین است و تنش خشکی، از مهمترین فاکتور­های غیر زیستی محدود کنندۀ رشد و عملکرد در بسیاری از نواحی کره زمین محسوب می شود. خشکی، عامل تنش غیر زیستی تکرار شونده ای است که رشد گیاهان و تولیدات اکوسیستم را در مناطق خشک و نیمه­خشک محدود می‌کند. کمبود آب یکی از مهم ترین علل کاهش عملکرد گیاهان در مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می رود. حدود ۲۶% از اراضی تحت کشت در سراسر جهان با تنش خشکی روبرو هستند. در میان عوامل تنش­زا بیش­ترین سهم را تنش خشکی دارا می­باشد و پس از آن تنش­ کمبود عناصر غذایی با ۲۰% و تنش سرما و یخ­زدگی با ۱۵% از کل اراضی را شامل می­شود و انواع تنش­های دیگر در مجموع ۲۹% از مساحت مذکور را در بر گرفته و تنها ۱۰% از این سطح با هیچ نوع تنشی روبرو نمی­شود. حدود ۳۵% از کشور­های در حال توسعه دارای شرایط نیمه‌خشک هستند که در آن رطوبت مانع اصلی در تولید گیاهان به شمار می­رود و تغییر اقلیم در این نواحی موجب نوسانات سالیانه­ی بسیاری در عملکرد گیاهان زراعی می­شود.

همان طور که اشاره شد خشک­سالی و تنش ناشی از آن مهم­ترین و رایج­ترین تنش محیطی (غیرزیستی) است به طوری که کاهش رشد در اثر تنش خشکی به مراتب بیشتر از سایر تنش­های محیطی است. بر اساس مطالعات به عمل آمده، از بین عوامل مختلف ایجاد کننده تنش مانند بیماری، آفت، علف­های هرز، خشکی، غرقابی، شوری، گرما و سرما، عامل خشکی به تنهایی مسبب ۴۵ درصد از کاهش عملکرد محصولات زراعی می­باشد. این نوع تنش، تولیدات کشاورزی را با محدودیت زیادی روبرو ساخته و هر ساله خسارت­های هنگفتی را به محصولات کشاورزی در سطح جهان و به خصوص در کشورهایی مثل ایران (به خاطر اقلیم خشک و نیمه­خشک) وارد نموده و بازده استفاده از مناطق نیمه‌خشک و دیم­خیز را کاهش می دهد. بر اساس گزارش فائو ۹۰ درصد از مساحت کشور ایران با متوسط بارندگی ۲۴۰ میلی­متر در نواحی خشک و نیمه‌­خشک قرار دارد.

به لحاظ محدودیت آب و میزان بارندگی کم، ۴۹٫۷۸ درصد سطح زیر کشت محصولات زراعی در شرایط دیم کشت می­شود و عملکرد محصولات زراعی در شرایط دیم ۴۲ درصدِ عملکرد در شرایط آبی می­باشد که اهمیت توجه به عوامل تأثیرگذار در کاهش تنش خشکی را گوشزد می­نماید، به طوری که میزان کاهش عملکرد به علت تنش خشکی در مناطق نیمه حاره و در غرب آسیا و شمال آفریقا ۳۵ تا ۵۰ درصد گزارش شده است. بنابراین خشکی، خطری برای تولید موفقیت آمیز محصولات زراعی در سراسر جهان محسوب می­شود. این مشکل زمانی اتفاق می افتد که ترکیبی از عوامل فیزیکی و محیطی باعث بروز تنش در گیاه شده و در نتیجه، تولید کاهش یابد.

خشکی در نتیجۀ بارندگی کم، دمای زیاد و وزش باد حادث می شود و واکنش گیاه نسبت به آن، بستگی به مرحله ای از رشد دارد که خشکی در آن رخ می دهد. تنش رطوبتی از طریق ایجاد تغییرات آناتومیک، مورفولوژیک، فیزیولوژیک و بیوشیمیایی بر جنبه های مختلف رشد گیاه تاثیر می گذارد. کاهش آب در بافت های گیاهی سبب کاهش رشد، بسته شدن روزنه ها، کاهش فتوسنتز، تحت تأثیر قرار گرفتن تنفس، کاهش فضای بین سلولی، تخریب پروتئین ها، تخریب آنزیم ها، کاهش تشدید کننده های رشد و تجمع پرولین می شود. اثرات زیان آور خشکی، به طور کلی در سلول ها و بافت هایی که در مراحل رشد و توسعۀ سریع هستند، بیشتر مشخص است. علاوه بر این در گیاهان زراعی حساس به خشکی، حتی تنش های خفیف نیز می تواند تونوپلاست سلولی را دگرگون کرده و ساختمانش را از هم بپاشد.

اثر زمان ظهور تنش آب بر عملکرد دانه ممکن است به اندازه شدت تنش آب اهمیت داشته باشد. تنش آب در زمان گرده افشانی، باعث کاهش شدید لقاح تخمک ها شده و در نیجه تعداد دانه کاهش می یابد. اصولاً در گونه های محدود الرشد، مراحل گرده افشانی و دو هفته پس از آن حساسترین دوره نسبت به تنش آب می باشند. خسارت ناشی از تنش خشکی، به شدت و مدت تنش و همچنین زمان وقوع آن بستگی دارد. غالباً حساسترین مرحلۀ رشدی به تنش خشکی، مرحلۀ گرده افشانی می باشد و لازم است تمامی تمهیدات در مزرعه به منظور عدم بروز تنش طی این دوره اندیشیده شود.

وقوع خشکسالی های مداوم در سال های اخیر که پهنه عظیمی از کشور را تحت تأثیر قرار داد، زنگ خطر مکرری را برای تولیدات کشاورزی و ثبات تولید به صدا درآورد. بنابراین لزوم توجه بیش از پیش به راهکارهای پایدار در تمام زمینه های تحقیقاتی و عملیاتی برای کاهش اثرات این عامل طبیعی گوشزد می نماید. با توجه به نیاز آبی گیاهان زراعی، کمبود آب برای تولید مناسب آنها یکی از معضلات مهم کشور به شمار می آید. از آنجایی که در کشور ما نزولات جوی کم و منابع آب محدود است، از این نظر استفاده بهینه از آب موجود کاملاً ضروری است و باید از حداقل آب، حداکثر بهره برداری لازم صورت پذیرد. افزایش عملکرد گیاهان زراعی مستلزم شناخت روش های مدیریتی مناسب است که از جمله مهمترین آنها روش و رژیم مناسب آبیاری می باشد.

با توجه به مطالب ذکر شده اجرای برنامه های تحقیقاتی جهت برنامه ریزی و مدیریت صحیح آبیاری در مزارع کشاورزی به عنوان یکی از گزینه های مهم به زراعی، امری لازم و ضروری به نظر می رسد. تغییر روش های آبیاری سنتی و کاربرد راهکارها و تکنولوژی های نوین آبیاری که از راندمان بالاتری برخوردار هستند، باید هر چه سریعتر و با جدیت بیشتری در اولویت قرار گیرد. علاوه بر این تعیین میزان حساسیت مراحل مختلف رشد گیاهان زراعی به تنش خشکی از طریق تحقیقات کشاورزی بسیار مفید و کاربردی خواهد بود. با شناخت مراحل غیرحساس رشدِ گیاهان زراعی به تنش خشکی، می توان در این مراحل بدون کاهش معنی دار عملکرد، مصرف آب را کاهش داد و حتی آبیاری را در این مراحل قطع کرد و از این طریق به شکل قابل توجهی در مصرف آب صرفه جویی کرد. بنابراین با تعیین واکنش عملکرد گیاهان زراعی نسبت به کمبود آب در مراحل مختلف رشد و شناسایی صفاتی که در تغییرات عملکرد در شرایط خشکی تأثیرات قابل ملاحظه ای دارند، می توان موفقیت شایانی را جهت برنامه ریزی بهتر در امر مدیریت آبیاری کسب نمود. علاوه بر این، یکی از مهمترین اهداف در اصلاح نباتات، انتخاب ژنوتیپ­هایی است که در شرایط تنش خشکی بیشترین عملکرد را تولید کنند. به نظر می رسد تولید و معرفی ارقام پرمحصول و مقاوم به خشکی در محصولات زراعی یکی از راهکارهای موثری است که در تلفیق با سایر روش­های مدیریت کم آبی می­تواند تأثیر این پدیده را به حداقل برساند.

امید است تا دست اندرکاران بخش تحقیق و اجرا، تلاش روزافزونی را برای مقابله با اثرات خشکی و بحران کم آبی در پیش گیرند و با توجه به اصول اقتصاد مقاومتی و پتانسیل های داخلی کشور، مشکلات ناشی از این بحران را به حداقل رسانند.

 

دکتر فرید گل زردی[۱]، عضو هیأت علمی موسسۀ تحقیقاتِ اصلاح و تهیۀ نهال و بذرِ کرج

[۱]– استادیار پژوهش، موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران

۱

مطالب مرتبط یادداشت

سال 1359 درست دو سال پس از تولد نظامی مبتنی بر آراء مردم و در پی انقلابی عظیم و شکوهمند، در واپسین روزهای شهریور سال پنجاه و نه، جهان شاهد شروع جنگی نابرابر از سوی همسایه ی غربی ایران بود؛...
    عمليات و برنامه هاي آموزشي در سازمان هاي ورزشي براي رسيدن به هدف خاص و با دستيابي به هدفهاي مشخص اجرا مي‌شود و معمولاً مديران ورزشي موفق کساني هستند که از قدرت برنامه‌ريزي دقيق و منظم برخوردار باشند و قطعا...
شورای شهر کرج هنگام انتخابات همسو با موج انتخابات ریاست جمهوری شورای اعتدالی یا به بیانی بهتر شورایی اصلاح طلب شکل گرفت و بجز یک نفر همه اعضای آن از لیست اعتدال انتخاب شدند.این لیست انتخاب شده دارای ویژگی های...
  تحریریه اقتصادی: بسیاری از مردم ما این گونه تصور می کنند که کشورهایی که امروزه جزو اقتصادهای برتر دنیا محسوب می شوند در تاریخ خود روزهای سخت و پرکاری را گذرانده اند روزهایی که مجبور بوده اند ساعت های زیادی...

یک دیدگاه برای خشکی، خطری جدی برای تولیدات کشاورزی

  1. رامین صالحی
    +1

    سلام. واقعا مقاله عالی و جالبی بود. از استاد عزیزم جناب آقای دکتر گلزردی به خاطر تمام مقالات ارزشمندشون بسیار سپاسگزارم. ارادتمند، صالحی

پاسخ دهید

Current month ye@r day *

عنوان اسلایدر
  • اقتصادی

  • آخرین خبرها